Ngày nhận bài: 17/08/2026 Ngày sửa chữa bài: 6/9/2026 Ngày duyệt đăng: 18/9/2026
Tóm tắt:
Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026 đặt y học cổ truyền Việt Nam trước yêu cầu chuyển từ quản lý chuyên môn sang xây dựng hệ thống thể chế về khám bệnh, chữa bệnh, CSSK, dược liệu và tri thức truyền thống. Bài viết nghiên cứu giá trị định hướng của Thông báo trong mối liên hệ với Luật Khám bệnh, chữa bệnh( KBCB) năm 2023. Bài viết đề xuất một số kiến nghị xây dựng phát triển dịch vụ y học cổ truyền trong thời kỳ phát triển mới của đất nước
Từ khóa: y học cổ truyền, pháp luật y tế, thể chế, dịch vụ y tế
Improving The legal Framework for Traditional Medicine healthcare services in Vietnam
Abstract:
Notice No. 68-TB/VPTW of 26 May 2026 calls for a shift in Viet Nam’s traditional medicine governance from professional administration toward an institutional framework connecting clinical care, health promotion, medicinal resources, science, technology, data and traditional knowledge. This article examines the legal implications of that policy direction in relation to the 2023 Law on Medical Examination and Treatment, Decision No. This article puts forward a number of legal recommendations for developing and advancing traditional medicine services in Vietnam in the new era of national development.
Keywords: traditional medicine, health law, legal institutions, health services
1. Đặt vấn đề
Dịch vụ khám chữa bệnh bằng Y học cổ truyền(YHCT) nói riêng và tổng quan lĩnh vực YHCT nước ta nói chung hiện nay đang bước vào một giai đoạn có nhiều vấn đề mới đặt ra cho khoa học pháp lý.
Đặc biệt, Thông báo của Văn phòng Trung ương số 68-TB/VPTW ban hành ngày 26/5/2026, đã chỉ rõ sự chuyển dịch đáng kể trong định hướng chính sách. Văn bản này không chỉ yêu cầu phát triển các dịch vụ khám và chữa bệnh bằng YHCT, mà còn gắn YHCT với bối cảnh chiến lược toàn diện về phát triển con người, tăng cường bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân, công nghệ sinh học, công nghiệp dược liệu và kinh tế sức khỏe. Thông báo này yêu cầu chuyển mạnh tư duy quản lý từ “quản lý chuyên môn y tế” sang “phát triển hệ sinh thái y học cổ truyền quốc gia”, đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chăm sóc sức khỏe (CSSK) một cách toàn diện, chuẩn hóa các mô hình CSSK không dùng thuốc, phát triển các nghiên cứu khoa học và ứng dụng công nghệ mới, chuyển đổi số, bảo hộ sở hữu trí tuệ (SHTT), phát triển công nghiệp dược liệu, kết hợp Đông – Tây y và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao1.
Luật Khám bệnh, chữa bệnh (KBCB) năm 2023 đã dành riêng Chương VI để quy định về KBCB bằng YHCT, cũng như sự kết hợp giữa YHCT và y học hiện đại. Điều 85 của luật ghi nhận trách nhiệm tổ chức các dịch vụ KBCB bằng YHCT tại các bệnh viện đa khoa nhà nước, khuyến khích gìn giữ và phát huy các bài thuốc, phương pháp KBCB, đồng thời khuyến khích mở rộng các phương pháp dưỡng sinh YHCT ở cấp cộng đồng2.
Bài viết này đặt ra ba câu hỏi chính. Thứ nhất, Thông báo số 68-TB/VPTW đã tạo ra những yêu cầu mới nào đối với kiến trúc pháp luật về YHCT? Thứ hai, hệ thống văn bản pháp luật hiện hành đang đáp ứng ở mức độ nào và còn tồn tại những khoảng trống nào? Thứ ba, cần phải thiết kế mô hình hoàn thiện thể chế như thế nào để lưu giữ, phát huy giữ bản sắc văn hóa cổ truyền, đồng thời bảo đảm an toàn cho người bệnh, dựa trên bằng chứng khoa học, tôn trọng quyền tự chủ của người sử dụng dịch vụ và tăng cường khả năng cạnh tranh của YHCT Việt Nam?
Phương pháp nghiên cứu sử dụng các công cụ phân tích và tổng hợp pháp luật, phân tích chính sách, luật so sánh và tiếp cận liên ngành kết hợp giữa luật y tế, quản trị công và khoa học sức khỏe. Kinh nghiệm quốc tế được sử dụng để so sánh các mô hình thể chế, không nhằm mục đích sao chép trực tiếp.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Thông báo số 68-TB/VPTW cho thấy từ “quản lý chuyên môn” đến “hệ sinh thái y học cổ truyền” chính làmột sự chuyển dịch về tư duy thể chế
Thông báo số 68-TB/VPTW là một văn bản, thông báo kết luận của Tổng Bí thư kiêm Chủ tịch nước là người đứng đầu Đảng và Nhà nước ta đưa ra trong hoạt động chỉ đạo chính trị. Đây không thuộc loại luật hay văn bản quy phạm theo nghĩa tạo lập trực tiếp quyền, nghĩa vụ pháp lý phổ quát cho cá nhân và tổ chức. Giá trị của Thông báo nằm ở chức năng định hướng chính trị – chính sách, xác định ưu tiên trong hoạt động lập pháp, hành pháp và tổ chức triển khai, chứ không phải là nguồn trực tiếp thay thế quy phạm pháp luật.
Thông báo số 68-TB/VPTW xác định tám nhóm nhiệm vụ chính. Các vấn đề này có liên hệ trực tiếp đến thiết kế thể chế pháp lý bao gồm: tích hợp YHCT vào định hướng phát triển cấp quốc gia; chuyển đổi từ cách tiếp cận lấy chữa bệnh làm trọng tâm sang chăm sóc sức khỏe toàn diện; thúc đẩy phát triển khoa học và công nghệ, đẩy nhanh chuyển đổi số, bảo vệ SHTT; mở rộng hoạt động sản xuất dược liệu; khuyến khích phương thức kết hợp Đông – Tây y theo định hướng y học thực chứng; xây dựng hệ sinh thái, đội ngũ nhân lực và nâng cao y đức; phát triển thương hiệu ở tầm quốc gia; đồng thời giao Bộ Y tế chủ trì công tác tham mưu nhằm củng cố thể chế, điều chỉnh cơ chế và chính sách, kèm theo việc xây dựng Chiến lược phát triển YHCT giai đoạn 2030 với tầm nhìn đến năm 20453.
Một điểm cần phản biện là nguy cơ sử dụng lý do bảo tồn văn hóa để biện minh cho việc giảm yêu cầu về bằng chứng hoặc an toàn. Bảo tồn YHCT là một mục tiêu chính sách chính đáng, nhưng không thể làm suy giảm quyền được an toàn của người bệnh. WHO trong Chiến lược Y học cổ truyền 2025-2034 xác định đồng thời các yêu cầu về bằng chứng, cơ chế điều tiết phù hợp, tích hợp an toàn và hiệu quả vào hệ thống y tế, cùng với tôn trọng văn hóa và quyền của cộng đồng4.
2.2. Thực trạng kiến trúc pháp luật về y học cổ truyền Việt Nam hiện nay
Một là, pháp luật về y học cổ truyền Việt Nam có nền tảng từ Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023
Điều 85, Luật KBCB năm 2023 quy định một số đơn vị phải triển khai dịch vụ KBCB theo các phương pháp YHCT; khuyến khích việc bảo tồn và phát huy các phương thuốc cũng như cách thức KBCB; đồng thời tạo điều kiện và hỗ trợ các hoạt động rèn luyện dưỡng sinh theo YHCT trong cộng đồng. Điều 86 và những quy định có liên quan tiếp tục xây dựng khuôn khổ pháp lý cho việc phối hợp YHCT với y học hiện đại. Tuy nhiên, khuôn khổ pháp lý này vẫn đặt trọng tâm vào “khám bệnh, chữa bệnh”. Trong khi đó, Thông báo 68 đề cập thêm nhiều hoạt động, bao gồm phòng bệnh, dưỡng sinh, phục hồi chức năng và chăm sóc người cao tuổi, quản lý bệnh mạn tính, sức khỏe tâm thần và các dịch vụ chăm sóc sức khỏe không sử dụng thuốc. Do đó, cần giải quyết sự chênh lệch giữa phạm vi chính sách và phạm vi pháp lý này.
Hai là, chính sách phát triển đã có, nhưng chưa tạo thành một đạo luật chuyên ngành.
Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030 được ban hành theo Quyết định số 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019, đã nêu rõ nhiều nhiệm vụ đáp ứng nhu cầu hiện tại bao gồm: hoàn thiện thể chế, khảo sát, kiểm chứng cơ sở khoa học của các bài thuốc để thương mại hóa bài thuốc, nghiên cứu, hoàn thiện các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc, cải thiện chất lượng đào tạo, thiết lập tiêu chuẩn và quy chuẩn, cũng như đầu tư phát triển dược liệu. Đáng chú ý, danh mục nhiệm vụ ưu tiên đã đề cập đến việc xem xét và đề xuất Luật Y dược cổ truyền5.
Ba là, Quyết định số 1250/QĐ-TTg có vai trò quan trọng, từng bước chuyển từ định hướng sang chương trình thực thi
Nghiên cứu thể chế ghi nhận tầm quan trọng đặc biệt của Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 09/7/2026, vì nó đã chuyển các yêu cầu chính trị, thành một kế hoạch thực hiện của Chính phủ. Sự chuyển đổi này cho thấy yêu cầu hoàn thiện pháp luật không còn là một định hướng chính trị cần được nghiên cứu, mà đã được cụ thể hóa thành nhiệm vụ thực hiện, với cơ quan phụ trách, tiến độ và cơ chế phối hợp xác định.
Bốn là, pháp luật về dịch vụ y học cổ truyền theo phương pháp “chăm sóc sức khỏe không dùng thuốc” vẫn còn một số khoảng trống cần được tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện.
Yêu cầu về xây dựng quy chuẩn chung cho các mô hình CSSK không dùng thuốc như châm cứu, xoa bóp, bấm huyệt ở cấp xã, phường, đồng thời khuyến khích lan tỏa những phương pháp CSSK hiệu quả mà không sử dụng thuốc. Đây là một vấn đề có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn lớn.
Thứ nhất, là về nguyên tắc, “không dùng thuốc” không đồng nghĩa với “không phải dịch vụ y tế”. Một kỹ thuật tác động trực tiếp đến cơ thể có thể tạo ra lợi ích nhưng cũng có thể gây tổn thương nếu người thực hiện không đủ năng lực, chỉ định không phù hợp hoặc không tuân thủ quy trình. Do đó, pháp luật cần xác định rõ các yếu tố sau: chủ thể được cung ứng; phạm vi kỹ thuật; điều kiện cơ sở vật chất; tiêu chuẩn vô khuẩn; chống chỉ định; quy trình xử trí tai biến; hồ sơ dịch vụ; nghĩa vụ thông tin; giới hạn quảng cáo; và trách nhiệm bồi thường khi có thiệt hại.
Thứ hai, là về bằng chứng và chuẩn hóa kỹ thuật. Một hệ thống pháp luật hiện đại phải vượt ra ngoài câu hỏi ”ai được phép làm” để đặt ra câu hỏi “được phép làm trên cơ sở tiêu chuẩn nào”. Yêu cầu là, thúc đẩy sự chuyển dịch mạnh mẽ hướng tới y học thực chứng, xây dựng các phác đồ tích hợp được chuẩn hóa dựa vào kết quả nghiên cứu và thực hành lâm sàng, đồng thời đẩy mạnh việc nghiên cứu và đánh giá hiệu quả của những can thiệp điều trị6.
Chiến lược Y học cổ truyền 2025-2034 WHO, định hướng này cho thấy cần đưa yêu cầu về bằng chứng vào các quy định pháp luật có liên quan. Thay vào đó, pháp luật cần thiết lập các cơ chế để xác định loại bằng chứng thích hợp cho từng loại quyết định cụ thể: công nhận kỹ thuật, đưa vào hướng dẫn chuyên môn, thanh toán bảo hiểm, cấp phép sản phẩm, quảng cáo hiệu quả hoặc công nhận một phương pháp mới.
Thứ ba. là về dữ liệu, tri thức truyền thống và sở hữu trí tuệ. Thông tin liên quan đến bài thuốc, vị thuốc, quy trình điều trị và tri thức cộng đồng có thể đồng thời gắn liền với bí mật, quyền lợi của cộng đồng sở hữu tri thức, quyền SHTT, dữ liệu nghiên cứu và an toàn người bệnh. Nếu cơ chế chuyển đổi số chỉ hướng tới ”thu thập và công khai”. Các tài liệu hướng dẫn của WIPO cho thấy việc ghi nhận, tiêu chuẩn hóa và công bố tri thức truyền thống cần được thiết kế song song với cơ chế bảo vệ và phân chia lợi ích; tài liệu hóa có thể hỗ trợ bảo hộ phòng thủ nhưng bản thân quá trình tài liệu hóa không tự động sinh ra quyền sở hữu đối với tri thức. Do đó, cơ sở dữ liệu quốc gia nên được xây dựng theo cấu trúc đa tầng quyền truy cập, ghi nhận nguồn gốc tri thức, tình trạng bằng chứng, chủ thể cung cấp, phạm vi sử dụng và điều kiện khai thác. Pháp luật cũng cần làm sáng tỏ mối liên hệ giữa dữ liệu mở phục vụ nghiên cứu và dữ liệu hạn chế nhằm bảo vệ lợi ích chính đáng của cộng đồng. Đây là tiền đề để biến chuyển đổi số từ mục tiêu hành chính thành hạ tầng pháp lý cho đổi mới7.
2.3. Chuẩn mực quốc tế và kinh nghiệm tham khảo
WHO: tích hợp có điều kiện, không phải tích hợp vô điều kiện
Chiến lược YHCT toàn cầu 2025-2034 vào ngày 27/5/2025 của WHO, chiến lược này hướng tới bốn mục tiêu chính: thiết lập nền tảng dựa trên bằng chứng khoa học; đảm bảo cung cấp các dịch vụ YHCT an toàn và hiệu quả thông qua các cơ chế điều tiết thích hợp; đưa các dịch vụ an toàn và hiệu quả vào các hệ thống y tế hiện có; cũng như tăng cường sự phối hợp giữa các ngành liên quan.8
Trung Quốc: bài học về quy mô hệ thống và rủi ro của quản trị phân ngành
Trung Quốc có một hệ thống được thể chế hóa sâu, đồng thời duy trì cơ chế tích hợp giữa Trung y và y học hiện đại. Nghiên cứu về chính sách tích hợp Trung y trong hệ thống y tế khẩn cấp cho thấy Trung Quốc đã sử dụng nhiều chính sách ở cấp trung ương để định hình vai trò của Trung y trong quản trị y tế công cộng.9
Hàn Quốc: bảo hiểm y tế như một công cụ định hình thị trường
Kể từ năm 1987, Hàn Quốc đã tích hợp các dịch vụ “Korean Medicine” vào chương trình bảo hiểm y tế(BHYT) quốc gia, bao gồm châm cứu, cứu, giác hơi và các sản phẩm thảo dược được lựa chọn. Các nghiên cứu về mô hình này chỉ ra rằng bảo hiểm đóng vai trò quan trọng trong việc định hình mức độ sử dụng các dịch vụ này và vị trí của y học cổ truyền trong cơ cấu hệ thống y tế, đồng thời làm nổi bật những thách thức liên quan đến phạm vi bảo hiểm, tiêu chí an toàn và mức độ tin tưởng của cộng đồng.10
4. Một số hạn chế cần quan tâm giải quyết ở cấp độ thể chế
Một là, chưa có một đạo luật chuyên ngành đủ sức liên kết toàn bộ chuỗi giá trị
Khi phạm vi điều chỉnh chỉ giới hạn ở hoạt động khám bệnh và chữa bệnh, Luật KBCB có thể cung cấp nền tảng pháp lý cần thiết. Tuy nhiên, khi lĩnh vực mở rộng bao gồm dược liệu, tri thức truyền thống, công tác nghiên cứu, quản lý dữ liệu, bảo vệ SHTT, công tác đào tạo nhân lực, BHYT, các dịch vụ cộng đồng, cũng như hoạt động kinh doanh và phát triển thương hiệu quốc gia, phương pháp sửa đổi từng luật chuyên ngành riêng lẻ sẽ dẫn đến hiện tượng ”vá pháp luật” không đồng bộ.
Việc ban hành Luật Y học cổ truyền không bắt buộc phải thay thế các quy định hiện hành như Luật KBCB hay Luật Dược. Một giải pháp phù hợp hơn là xây dựng luật chuyên ngành với vai trò “luật khung” hoặc “luật kết nối”, quy định các nguyên tắc cơ bản, xác định chủ thể hoạt động, phạm vi và cơ chế phối hợp giữa các lĩnh vực, đồng thời thiết lập các chế định đặc thù; trong khi các quy định chi tiết về KBCB, sản xuất thuốc, bảo hiểm y tế và SHTT vẫn tiếp tục được điều chỉnh bởi các luật chuyên ngành tương ứng.
Hai là, chưa có phân tầng pháp lý giữa bảo tồn, nghiên cứu và cung ứng dịch vụ
Kiến thức truyền thống được lưu truyền dưới nhiều hình thức khác nhau. Một phương pháp điều trị có thể được ghi nhận là di sản văn hóa nhưng vẫn thiếu chứng cứ về hiệu quả lâm sàng. Một liệu pháp khác có thể được áp dụng phổ biến trong cộng đồng nhưng quy trình chưa được chuẩn hóa. Một phương pháp thứ ba đã trải qua quá trình kiểm chứng khoa học và có bằng chứng khá vững chắc. Nếu khung pháp lý xem xét ba nhóm này như một, kết quả sẽ là cấm đoán quá mức hoặc cho phép quá mức11.
Vì vậy, cần phải phân thành ít nhất ba nhóm: (i) kiến thức và thực tiễn cần được bảo vệ và lưu giữ; (ii) kiến thức, kỹ thuật cần được nghiên cứu và thẩm định; và (iii) dịch vụ, sản phẩm được phép hoạt động trong hệ thống chăm sóc sức khỏe. Mỗi mức độ phân tầng có những tiêu chí riêng biệt và cơ chế quản lý tương ứng. Đây là một cách tiếp cận chú trọng quản lý rủi ro và dựa trên bằng chứng khoa học.
Ba là, quản trị dữ liệu và số hóa tri thức.
Thông báo 68 đặt ra yêu cầu về số hóa kho tàng bài thuốc gia truyền, tri thức y học dân tộc và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về YHCT. Đây là một nhiệm vụ pháp lý phức tạp vì số hóa không đơn thuần là lưu trữ thông tin. Quá trình này liên quan đến nhiều vấn đề pháp lý như quyền kiểm soát dữ liệu, quyền riêng tư, quyền của cộng đồng, bí mật kinh doanh, quyền SHTT và quyền tiếp cận tri thức.
5. Định hướng xây dựng khung pháp luật y học cổ truyền Việt Nam
5.1. Mô hình “luật khung – luật chuyên ngành”
Một phương án lập pháp khả thi là xây dựng Luật YHCT với vai trò là luật khung, mà không tạo ra một hệ thống pháp luật biệt lập. Luật này cần quy định những vấn đề đặc thù mà các luật hiện hành chưa điều chỉnh đầy đủ. Đồng thời, nó phải thiết lập nguyên tắc liên kết với Luật Khám bệnh, chữa bệnh, Luật Dược, Luật Bảo hiểm y tế, cũng như pháp luật về khoa học – công nghệ, sở hữu trí tuệ, giáo dục, dữ liệu và môi trường12.
5.2. Thiết lập phân loại dịch vụ theo mức độ rủi ro
Nhóm thứ nhất, bao gồm dịch vụ ”nguy cơ thấp”, tập trung vào hỗ trợ sức khỏe và dưỡng sinh mà không đưa ra bất kỳ tuyên bố về chẩn đoán hoặc điều trị bệnh. Nhóm thứ hai, gồm dịch vụ kỹ thuật YHCT có “tác động trực tiếp” đến cơ thể, đòi hỏi người thực hiện phải có đủ điều kiện và tuân thủ quy trình kỹ thuật chuẩn. Nhóm thứ ba, là các dịch vụ chẩn đoán, điều trị bệnh hoặc kỹ thuật ”nguy cơ cao”, cần phải được tiến hành tại các cơ sở đáp ứng đầy đủ các điều kiện theo quy định pháp luật về khám và chữa bệnh.
5.3. Chuẩn hóa dịch vụ không dùng thuốc
Đối với những phương thức như châm cứu, bấm huyệt, xoa bóp và dưỡng sinh, cần thiết lập khung pháp lý bao quát các yêu cầu về an toàn trong toàn bộ chuỗi cung ứng dịch vụ. Chuỗi này phải đề cập đến: sàng lọc và lựa chọn đối tượng sử dụng; xác định chỉ định và chống chỉ định; tiêu chuẩn quy trình kỹ thuật; yêu cầu về nhân lực; các biện pháp vệ sinh và kiểm soát nhiễm khuẩn; quản lý thiết bị; quản lý hồ sơ bệnh án; theo dõi và đánh giá kết quả; xử trí các biến chứng; chuyển tuyến khi cần thiết; và cơ chế báo cáo, thông báo sự cố13.
5.4. Thiết kế cơ chế bằng chứng theo cấp độ
Cơ quan chuyên môn nên đảm trách việc xây dựng khung đánh giá bằng chứng theo luật định. Khung này có thể bao gồm nhiều loại bằng chứng: kết quả từ thử nghiệm lâm sàng, tổng quan hệ thống, các nghiên cứu quan sát, dữ liệu thu thập trong thực tế, đánh giá tính an toàn, dữ liệu kinh nghiệm có hệ thống cùng những phương pháp nghiên cứu khác phù hợp với đặc thù của YHCT. Cần lưu ý rằng không nên chỉ chấp nhận cùng một phương pháp nghiên cứu cho mọi trường hợp14.
5.5. Xây dựng cơ chế trách nhiệm nghề nghiệp và bảo vệ người bệnh
Người bệnh cần được bảo vệ bằng pháp luật trước những quảng cáo vượt quá giới hạn hợp lý. Các khẳng định như ”chữa khỏi”, “loại bỏ độc tố”, “điều trị bách bệnh”, hoặc lợi dụng thuật ngữ “Y học cổ truyền” nhằm tạo ra ấn tượng về tính khoa học mà thiếu bằng chứng hỗ trợ phải được quản lý chặt chẽ. Quyền tiếp cận thông tin của người bệnh là yếu tố thiết yếu trong bảo đảm an toàn, chứ không phải là vấn đề thủ tục hành chính15.
6. Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật và cơ chế thực thi
Thứ nhất, cơ quan lập pháp cần cân nhắc xây dựng Luật YHCT trong chương trình lập pháp theo định hướng nêu tại Nghị quyết 72-NQ/TW và Thông báo 68-TB/VPTW. Nghị quyết 72-NQ/TW ngày 9/9/2025 đã nêu rõ yêu cầu hoàn thiện, ban hành các luật, trong đó có Luật YHCT16.
Thứ hai, quá trình xây dựng luật cần phải kèm theo đánh giá tác động được phân loại theo từng nhóm chủ thể và loại hình dịch vụ. Các nhóm này gồm: các cơ sở công lập, cơ sở tư nhân, tổ chức cộng đồng, người hành nghề, bệnh nhân, doanh nghiệp dược liệu, các đơn vị đào tạo và cộng đồng nắm giữ tri thức.
Thứ ba, cần thiết phải thống nhất cách hiểu về những thuật ngữ then chốt: ”y học cổ truyền”, “dịch vụ chăm sóc sức khỏe”, “khám bệnh”, “chữa bệnh”, “phương pháp không dùng thuốc”, “dưỡng sinh”, “tích hợp Đông-Tây y” và “tri thức truyền thống”. Sự thống nhất này là cơ sở để làm rõ phạm vi áp dụng của pháp luật.
Thứ tư, cần thiết lập “cơ sở dữ liệu quốc gia” theo cấu trúc nhiều tầng, trong đó ghi nhận rõ ràng nguồn gốc, trạng thái bằng chứng và chủ thể quyền. Quá trình số hóa phải được tổ chức để gắn liền với những cơ chế bảo đảm quyền lợi của người nắm giữ tri thức cụ thể.
Thứ năm, xây dựng cơ chế bảo hiểm y tế dựa trên ”bằng chứng”. Các dịch vụ đạt tiêu chuẩn sẽ được xem xét để chi trả, trong khi những dịch vụ chưa đủ bằng chứng cần phải trải qua đánh giá hoặc thí điểm trước khi được nhân rộng.
Thứ sáu, củng cố khung pháp lý về “sở hữu trí tuệ” áp dụng cho tri thức YHCT, đồng thời ngăn chặn việc thương mại hóa tri thức cộng đồng mà không có các phương thức chia sẻ lợi ích thỏa đáng.
Thứ bảy, thúc đẩy sự phối hợp giữa các lĩnh vực: y tế, nghiên cứu khoa học và công nghệ, nông nghiệp và môi trường, SHTT, bảo hiểm cùng chính quyền địa phương.
Thứ tám, thiết lập ”hệ thống chỉ số” để theo dõi hiệu quả thể chế. Sự phát triển của YHCT không nên được đo lường chỉ thông qua số lượng bệnh viện, lượt khám hoặc số người hành nghề.
Thứ chín, xây dựng cơ chế đánh giá tác động và kiểm định hiệu quả thể chế. Phương pháp này giúp tránh được sai lầm phổ biến trong lập pháp y tế: xem xét chất lượng thể chế dựa vào số lượng quy định được ban hành.
7. Kết luận
Thông báo số 68-TB/VPTW tạo ra một điểm tựa chính sách quan trọng cho quá trình phát triển YHCT Việt Nam. Điểm mới có tính nền tảng là chuyển tư duy từ quản lý từng hoạt động chuyên môn sang xây dựng hệ sinh thái; từ tập trung chữa bệnh sang CSSK toàn diện; từ bảo tồn đơn thuần sang bảo tồn kết hợp với khoa học, công nghệ và đổi mới; từ hoạt động chuyên môn đơn lẻ sang chuỗi giá trị kết nối dịch vụ, dược liệu, dữ liệu, SHTT, đào tạo cùng thị trường.
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu xây dựng Luật YHCT là có căn cứ chính trị và thực tiễn rõ ràng. Nhưng chất lượng của đạo luật sẽ không dựa vào số lượng điều khoản, mà nằm ở kiến trúc của nó. Luật cần đóng vai trò luật khung, liên kết với các luật chuyên ngành, phân tầng hoạt động theo mức độ rủi ro, thiết lập cơ chế bằng chứng tương xứng, chuẩn hóa dịch vụ không dùng thuốc, bảo vệ người bệnh, bảo vệ tri thức truyền thống và mở dư địa cho đổi mới sáng tạo. Theo đó, cần cụ thể hóa đầy đủ việc hoàn thiện pháp luật về dịch vụ Y học cổ truyền trong thời kỳ phát triển mới của đất nước.
Lê Quang Phiêu
* Trường Đại học Luật, Đại học Huế (University of Law, Hue University)
Email: lequangphieu10000@gmail.com
Ảnh: Internet
CHÚ THÍCH
[1] Văn phòng Trung ương Đảng, Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026, Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về phát triển ngành Y học cổ truyền Việt Nam.
2Quốc hội, Luật số 15/2023/QH15 về Khám bệnh, chữa bệnh, Chương VI, đặc biệt Điều 85-86.
3 Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019 ban hành Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030.
4Thủ tướng Chính phủ, Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 09/7/2026 về thực hiện Thông báo số 68-TB/VPTW.
5 Yuk Ming Alice Wong et al., “Policy implications of WHO’s global traditional medicine strategy 2025-2034”, Bulletin of the World Health Organization, 2025.
6 H.J. Woerdenbag et al., ”Vietnamese traditional medicine from a pharmacist’s perspective”, Expert Review of Clinical Pharmacology, 5(4), 2012, pp. 459-477, DOI: 10.1586/ecp.12.34.
7 World Intellectual Property Organization, Intellectual Property and Traditional Medical Knowledge, WIPO, Geneva, 2023.
8 Duong Duc Pham, Jong Hyang Yoo, Binh Quoc Tran & Thuy Thu Ta, “Complementary and Alternative Medicine Use among Physicians in Oriental Medicine Hospitals in Vietnam: A Hospital-Based Survey”, Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, 392191, DOI: 10.1155/2013/392191.
9 Xingyu Zong et al., “Policy research on role of traditional medicine in emergency health system construction based on the PMC index model: evidence from China”, BMC Complementary Medicine and Therapies, 2024, DOI: 10.1186/s12906-024-04743-4.
10 Byungmook Lim, “Korean medicine coverage in the National Health Insurance in Korea: present situation and critical issues”, Integrative Medicine Research, 2(3), 2013, pp. 81-88.
11 Trần Văn Hải, “Novelty in Patent Protection for Vietnamese Herbal Medicine Product Invention”, Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học, 29(2), 2013, pp. 7-15.
12Nguyễn Văn Phúc, “Bảo hộ tri thức truyền thống theo pháp luật sở hữu trí tuệ: Tiếp cận từ chính sách bảo hộ phòng thủ đến tích cực và những gợi mở cho Việt Nam”, Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, 2025, DOI: 10.70236/khplvn.355.
13 Chính phủ, Nghị định số 96/2023/NĐ-CP ngày 30/12/2023 quy định chi tiết một số điều của Luật Khám bệnh, chữa bệnh.
14Quốc hội, Luật số 105/2016/QH13 về Dược.
15 World Health Organization, Pharmacovigilance for traditional medicine products: Why and how?, WHO South-East Asia Regional Office, 2018.
16Bộ Chính trị, Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân; phần về hoàn thiện thể chế và phát huy thế mạnh của y học cổ truyền.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Bộ Chính trị. (2025). Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.
Nguyễn Văn Phúc. (2025). Bảo hộ tri thức truyền thống theo pháp luật sở hữu trí tuệ: Tiếp cận từ chính sách bảo hộ phòng thủ đến tích cực và những gợi mở cho Việt Nam. Tạp chí Khoa học Pháp lý Việt Nam, 10(194), 25–37. DOI: https://doi.org/10.70236/khplvn.355
Quốc hội. (2023). Luật số 15/2023/QH15: Luật Khám bệnh, chữa bệnh, ban hành ngày 09/01/2023.
Thủ tướng Chính phủ. (2019). Quyết định số 1893/QĐ-TTg ngày 25/12/2019 ban hành Chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030.
Văn phòng Trung ương Đảng. (2026). Thông báo số 68-TB/VPTW ngày 26/5/2026 về kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại buổi làm việc với Đảng ủy Bộ Y tế về phát triển ngành Y học cổ truyền Việt Nam.
Thủ tướng Chính phủ. (2026). Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 09/7/2026 về việc ban hành Kế hoạch thực hiện kết luận về phát triển ngành Y học cổ truyền Việt Nam.
Trần Văn Hải. (2013). Novelty in patent protection for Vietnamese herbal medicine product invention. Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học, 29(2), 7–15. Tại: https://js.vnu.edu.vn/LS/article/view/1264/1230 (truy cập ngày 30/08/2026).
Trần Văn Hải. (2014). Bàn về trình độ sáng tạo trong việc bảo hộ sáng chế đối với các bài thuốc cổ truyền của Việt Nam. Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Luật học, 30(1), 62–72. Tại: https://js.vnu.edu.vn/LS/article/view/469 (truy cập ngày 27/08/2026).
Chen, Q., Cheng, H. J., Bian, Z. X., Lyu, A. P., Yang, Y., & Chan, K. W. (2025). Regulatory frameworks and evidence requirements for traditional, complementary and integrative medicines: Australia, Canada, China, Republic of Korea, the United States of America and the European Union. Bulletin of the World Health Organization, 103(11), 696–707. DOI: https://doi.org/10.2471/BLT.25.293437 (truy cập ngày 30/08/2026).
Government of Vietnam. (2023). Decree No. 96/2023/NĐ-CP detailing a number of articles of the Law on Medical Examination and Treatment. Tại: https://congbao.chinhphu.vn/van-ban/nghi-dinh-so-96-2023-nd-cp-41078.htm
Lim, B. (2013). Korean medicine coverage in the National Health Insurance in Korea: Present situation and critical issues. Integrative Medicine Research, 2(3), 81–88. DOI: https://doi.org/10.1016/j.imr.2013.06.004 (truy cập ngày 30/08/2026).
Nguyen, T. T., Nguyen, Q. N., Truong, D. V., Ngo, T. T., Vu, H. N., & Mac, T. D. (2020). Awareness, practices, and demands of traditional medicine providers for continuous medical education in district hospitals of Vietnam. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2020, Article 9852969. DOI: https://doi.org/10.1155/2020/9852969 (truy cập ngày 09/07/2026).
Pham, D. D., Yoo, J. H., Tran, B. Q., & Ta, T. T. (2013). Complementary and alternative medicine use among physicians in Oriental Medicine hospitals in Vietnam: A hospital-based survey. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013, Article 392191. DOI: https://doi.org/10.1155/2013/392191(truy cập ngày 09/08/2026).
World Health Organization. (2024). Integrating traditional medicine into health systems. Truy cập ngày 29/09/2026, tại: https://www.who.int/news/item/10-07-2024-integrating-traditional-medicine-into-health-systems/
World Health Organization. (2025). Global traditional medicine strategy 2025–2034. Truy cập ngày 29/09/2026, tại: https://www.who.int/publications/b/80384
Wong, Y. M. A., Ahn, S., Bana, A., Dua, P. K., Eggers, R., Kuruvilla, S., Li, Y., Liu, Q., Shen, Y., & Kim, S. (2025). Policy implications of WHO’s Global traditional medicine strategy 2025–2034. Bulletin of the World Health Organization, 103(11), 715–721. DOI: https://doi.org/10.2471/BLT.25.293414 (truy cập ngày 09/07/2026).
World Intellectual Property Organization. (2023). Intellectual property and traditional medical knowledge. Tại: https://www.wipo.int/publications/en/details.jsp?id=4692 (truy cập ngày 09/07/2026).
World Intellectual Property Organization. (2024). WIPO Treaty on Intellectual Property, Genetic Resources and Associated Traditional Knowledge. Tại: https://www.wipo.int/en/web/treaties/ip/gratk/index (truy cập ngày 10/08/2026).
Zhang, Y., Tian, X., Chen, Z., Hu, Z., Li, H., Zong, X., Li, A., Zhang, F., Chen, Y., Zhang, H., Yan, L., Liang, N., Shi, N., & Wang, Y. (2025). Policy research on role of traditional medicine in emergency health system construction based on the PMC index model: Evidence from China. BMC Complementary Medicine and Therapies, 25, Article 4. DOI: https://doi.org/10.1186/s12906-024-04743-4 (truy cập ngày 11/08/2026).
Woerdenbag, H. J., Nguyen, T. M., Vu, D. V., Tran, H., Nguyen, D. T., Tran, T. V., De Smet, P. A., & Brouwers, J. R. (2012). Vietnamese traditional medicine from a pharmacist’s perspective. Expert Review of Clinical Pharmacology, 5(4), 459–477. DOI: https://doi.org/10.1586/ecp.12.34
(Nguồn: Tạp chí Công Thương – Kết quả NCKH và UDCN số 27/2026, Ngày 27/09/2026)






